ChatGPT ilə Azərbaycan dilində daha təbii mətn necə yazılır?

ChatGPT-dən mətn istəyirsən. Cavab səliqəlidir, qrammatik səhvi də azdır. Amma oxuyanda hiss edirsən ki, bu cümlələri özün deməzdin. Hər şey “innovativ”, hər xidmət “unikal”, hər abzas isə dünyanı dəyişmək haqqında danışır.

Çıxış yolu mətni qəsdən səhv yazdırmaq deyil. Daha yaxşı nəticə üçün ona real məlumat, aydın oxucu və konkret redaktə tapşırığı vermək lazımdır. Bu yazıda Azərbaycan dilində paylaşım, məhsul təsviri və e-poçt hazırlamaq üçün istifadə edə biləcəyin nümunələr var. Məqsəd kimisə aldatmaq yox, oxucunun vaxtını almayan mətn yazmaqdır.

Əvvəl cümləni yox, oxucunun sualını seç

“Maraqlı post yaz” tapşırığı çox açıqdır. Maraqlı kimə görə? Məhsulu artıq tanıyan adama, yoxsa səni ilk dəfə görən birinə? Oxucu nə etməlidir: qiyməti öyrənmək, qeydiyyatdan keçmək, yoxsa sadəcə bir fikri anlamaq?

Yazıya başlamazdan əvvəl dörd sətri doldur: kim oxuyacaq, nəyi bilməlidir, hansı faktlar dəyişməzdir və sonda nə edə bilər. Bunun üçün marketinq terminləri lazım deyil. “İşə gedərkən qəhvə alan adam qiyməti və açılış saatını görsün” kifayət qədər aydın tapşırıqdır.

Aşağıdakı kafe nümunəsi bu yazı üçün qurulmuş xəyali ssenaridir. Qiymət və iş saatı real biznes təklifi deyil. Öz mətnində bu hissələri təsdiqlənmiş məlumatlarınla əvəz et.

Azərbaycan dilində bir kafenin Instagram paylaşımını yaz. Faktlar: həftəiçi saat 08:00-da açılırıq, filtr qəhvə 4 AZN-dir, yemək satmırıq. Auditoriya: işə gedərkən qəhvə alanlar. 35 sözdən çox yazma. Qiymət və saatı dəyişmə, endirim uydurma, şişirdilmiş tərif və emoji işlətmə. Oxucu bir oxunuşda nə təklif etdiyimizi başa düşsün.

Bu tapşırığı ChatGPT-də öz faktlarınla sınaya bilərsən. Burada vacib hissə “gözəl yaz” deyil, modelin hansı məlumatları dəyişməməli olduğunu əvvəlcədən göstərməkdir. Ünvanı bilmirsənsə, ünvan əlavə etməsini istəmə. Bir fakt çatmırsa, onun yerini boş saxlasın və ya səndən soruşsun.

Ümumi tərifi konkret hərəkətlə əvəz et

Bir cümlənin mənasını yoxlamağın sadə yolu var: “Bu, praktik olaraq nə edir?” deyə soruş. “İş proseslərini yeni səviyyəyə daşıyır” bunu demir. “Görüş qeydlərindən tapşırıq siyahısı çıxarır” isə oxucunun gözündə işin özünü canlandırır.

Redaktədən əvvəl: “Bizim innovativ həllimiz iş proseslərini yeni səviyyəyə daşıyır.”

Bu yazı üçün hazırlanmış redaktə nümunəsi: “Tətbiq görüş qeydlərindən tapşırıq siyahısı çıxarır.”

İkinci cümlə daha sadədir, amma bunun üçün təsdiqlənməmiş “vaxtınıza 70% qənaət edir” iddiasına ehtiyac duymur. Sadələşdirmək məlumatı azaltmaq demək deyil. Əksinə, boş tərifi çıxarıb onun yerinə yoxlanıla bilən işi yazırıq.

Bu cümləni aydınlaşdır: “Bizim innovativ həllimiz iş proseslərini yeni səviyyəyə daşıyır.” Fakt: tətbiq görüş qeydlərindən tapşırıq siyahısı çıxarır. Yeni üstünlük və rəqəm uydurma. Bir sadə cümlə yaz, sonra nəyi dəyişdiyini izah et.

Bu üsulu bir abzasla başlat. Bütün məqaləni birdən dəyişdirəndə bəzi faydalı detallar da itə bilər. Kiçik hissədə tonu düzəlt, sonra eyni yanaşmanı qalan hissələrə tətbiq et. Dəyişiklikdən sonra rəqəmləri, adları və şərtləri ilkin mətnlə tutuşdur.

Öz səsini göstər, başqasının üslubunu kopyalama

“Mənim kimi yaz” demək üçün əvvəl sənin necə yazdığını göstərmək lazımdır. Özünə aid iki qısa abzas seç: biri izah etdiyin, biri də oxucunu hərəkətə çağırdığın mətn olsun. Şəxsi yazışmaları və müştəri məlumatlarını buna görə paylaşmağa ehtiyac yoxdur.

Nümunədə nəyi sevdiyini ayrıca yaz. Məsələn: “Oxucuya sən deyə müraciət edirəm. Əvvəl əsas cavabı verirəm, sonra nümunə göstərirəm. Zarafatı çox işlətmirəm. Satış cümlələrində təzyiq yaratmıram.” Bu, sadəcə “səmimi ton” sözündən daha dəqiq istiqamətdir.

İki ayrı mətn növü üçün eyni tonu məcbur etmə. Dostyana Instagram paylaşımı ilə gecikmiş sifarişə cavab eyni səslənməməlidir. İkinci halda aydın izah, məsuliyyət və növbəti addım zarafatdan daha faydalıdır. Təbii yazı hər yerdə qeyri-rəsmi danışmaq deyil; vəziyyətə uyğun danışmaqdır.

Azərbaycan dilində tərcümə qoxusunu azalt

Bəzən cümlə dil baxımından düzgündür, amma gündəlik istifadədə ağır səslənir. “Təmin etmək məqsədilə həyata keçiririk” əvəzinə “bunun üçün edirik” yazmaq olar. “İstifadəçi təcrübəsinin təkmilləşdirilməsi” yerinə konkret dəyişiklikdən danış: “Axtarış düyməsini ilk ekrana gətirdik.”

Hər xarici termini avtomatik tərcümə etdirmək də çıxış yolu deyil. Auditoriya “prompt” sözünü tanıyırsa, ilk istifadədə “prompt, yəni modelə verdiyin tapşırıq” deyib sonra bir variant seçmək rahatdır. Eyni anlayışı hər abzasda başqa sözlə adlandırmaq oxucunu çaşdıra bilər.

Redaktə zamanı belə tapşırıq ver: “Azərbaycan dilində ağır səslənən ifadələri göstər. Hər biri üçün bir sadə alternativ təklif et. Mənanı və texniki termini dəyişmə.” Sonra seçimləri özün yoxla. Daha qısa alternativ hər dəfə daha dəqiq olmur; xüsusən müqavilə, texniki təlimat və şərtlərdə vacib fərqləri qorumaq lazımdır.

Təkrar istifadə üçün qısa yazı təlimatı hazırla

Hər sorğuda eyni tələbləri yazmaq istəmirsənsə, aşağıdakı mətni ayrıca qeyd kimi saxla və uyğun tapşırıqlara əlavə et. Bu, məcburi qaydalar toplusu deyil; başlanğıc variantıdır. Öz auditoriyana görə dəyişdir.

Azərbaycan dilində aydın yaz. Əvvəl əsas fikri de, sonra lazım olan izahı ver. Hər abzas bir fikir daşısın. Ümumi tərif əvəzinə konkret iş və ya nümunə göstər. Verdiyim faktları, adları, qiymətləri və tarixləri dəyişmə. Məlumat çatmırsa, uydurma. Mənim yaşamadığım hadisəni şəxsi təcrübə kimi yazma. Tərcümə kimi səslənən ifadələri sadələşdir, amma dəqiqliyi itirmə. Lazımsız təkrarları çıxar. Tonu oxucuya və mətnin məqsədinə uyğun seç.

Bu qeydi yeni yazı tapşırığına əlavə etmək kifayətdir; hansısa xüsusi menyunu tapmağı gözləmək lazım deyil. Ümumi təlimat konkret tapşırığı əvəz etmir. Məhsul adı, auditoriya, kanal və vacib məhdudiyyətlər yenə həmin sorğuda olmalıdır.

Həddindən artıq qadağa əlavə etməkdənsə, bəyəndiyin nəticəni göstər. “Heç vaxt uzun cümlə yazma” qaydası faydalı izahı da poza bilər. Daha işlək tələb budur: “Oxumağı çətinləşdirən cümlələri böl, amma səbəb-nəticə əlaqəsini saxla.”

İlk cavabı hazır mətn sayma

Birinci mərhələdə məzmunu, ikinci mərhələdə dili yoxla. İkisini qarışdıranda səlis cümlənin içində yanlış faktı görməmək asanlaşır. Əvvəl “Bu mətn mənim verdiyim məlumatlardan kənar hansı iddiaları əlavə edib?” sualını ver. Sonra həmin iddiaları sən özün yoxla və ya sil.

Dil yoxlamasında mətni ucadan oxu. Nəfəs almadan bitirə bilmədiyin cümlələri nəzərdən keçir. İlk iki cümlə çıxarılanda məna dəyişmirsə, giriş çox güman ki, uzundur. Eyni fikir həm başlanğıcda, həm ortada, həm də sonda təkrarlanırsa, ən aydın versiyanı saxla.

• Oxucu ilk abzasdan mövzunu başa düşürmü?
• Hər qiymət, tarix və məhsul xüsusiyyəti təsdiqlənibmi?
• Mənim adımdan uydurulmuş təcrübə və ya nəticə varmı?
• Ümumi tərifin yerinə konkret məlumat verə bilərəmmi?
• Son cümlə oxucuya aydın növbəti addım göstərirmi?

Məqsəd mətnin “AI-yə oxşamaması” üçün süni səhvlər əlavə etmək deyil. Məqsəd onun doğru, faydalı və sənə uyğun olmasıdır. Bir vergül, tire və ya söz seçimi üzərindən mətnin müəllifi haqqında hökm vermək də bu redaktə işini əvəz etmir.

Bu gün bir mətnlə başla

Köhnə bir məhsul təsvirini və ya paylaşımı götür. Faktları ayrıca yaz, bir oxucu seç və yalnız bir abzası yenidən hazırla. İlkin və redaktə olunmuş variantı yanaşı oxu. Hansının daha çox bəzəkli sözü olduğuna yox, hansının işi daha tez başa saldığına bax.

Sonra həmin yanaşmanı başqa kanala uyğunlaşdır: eyni məlumatı e-poçtda izah et, sosial şəbəkədə qısalt, məhsul səhifəsində isə şərtləri tam saxla. Bu mövzunu davam etdirmək üçün AI ilə faydalı SEO məzmunu hazırlamaq yazısına, digər mövzular üçün isə bloqun əsas səhifəsinə baxa bilərsən.

Tez-tez verilən suallar

“Daha təbii yaz” demək kifayətdirmi?

Başlanğıc üçün olar, amma konkret istiqamət daha faydalıdır. Kimə yazdığını, hansı faktların qorunmalı olduğunu və istədiyin tonu göstər. Bir öz yazı nümunən də qeyri-müəyyən istəyi aydınlaşdırar.

Mətni qəsdən səhv yazdırmalıyam?

Xeyr. Yazı səhvi təbiiliyin şərti deyil. Süni səhvlər əvəzinə uzun girişləri, təkrarları və mənasız tərifləri çıxar. Oxunaqlılığı artırarkən faktların dəqiqliyini qoru.

Bu təlimat bütün mətnlər üçün eyni nəticəni verəcək?

Xeyr. Mövzu, verdiyin məlumat və tapşırığın aydınlığı nəticəyə təsir edir. Təlimatı başlanğıc kimi götür, cavabı oxu və lazım olan hissəyə konkret redaktə tapşırığı ver. Nəşrdən əvvəl son yoxlamanı özün et.